TRZONKI

Trzonki drewniane – materiałoznawstwo i normy

Do narzędzi udarowych (młotki, siekiery) stosuje się wyłącznie drewno twarde i elastyczne, takie jak jesion (Fraxinus) lub orzesznik (Hikora). Hikora charakteryzuje się najwyższą wytrzymałością na zginanie statyczne (ok. 110-120 MPa) i udarnością, co minimalizuje ryzyko złamania przy silnym uderzeniu. Jesion jest popularną alternatywą europejską o dużej sprężystości.

Dla narzędzi kopiących i grabi stosuje się drewno bukowe (twarde, ale mniej elastyczne) lub sosnowe selekcjonowane (lekkie, do narzędzi o małym obciążeniu). Wilgotność drewna w momencie sprzedaży powinna wynosić 10-12% (stan powietrzno-suchy). Zbyt suche drewno jest kruche, zbyt wilgotne ulegnie rozschnięciu (luzowanie się głowicy). Układ słojów w trzonkach udarowych musi być równoległy do kierunku uderzenia, aby zapobiec rozwarstwieniu (tzw. "grain run-out").

Trzonki kompozytowe i z włókna szklanego (Fiberglass)

Trzonki wykonane z rdzenia z włókna szklanego (zawartość szkła >60%) pokrytego polipropylenem (PP) lub tworzywem TPR (Thermo Plastic Rubber) oferują całkowitą odporność na wilgoć, grzyby i butwienie. Ich wytrzymałość na złamanie jest 5-10 krotnie wyższa niż drewna. Dodatkowo doskonale tłumią drgania przenoszone na dłoń operatora. Są standardem w nowoczesnych młotkach i siekierach rozłupujących, gdzie trzonek jest trwale wklejany w głowicę żywicą epoksydową (brak możliwości wymiany samego trzonka w warunkach domowych).

Geometria i systemy mocowania

Kształt części chwytnej trzonka (profil owalny, "telewizorek") zapewnia ergonomię i zapobiega obracaniu się narzędzia w dłoni. Część montażowa (stożek) musi być precyzyjnie dopasowana do ucha (otworu) narzędzia. W siekierach i młotkach stosuje się klinowanie: drewniane (klin twardy) lub metalowe (klin tulejkowy/pierścieniowy), co rozpiera włókna drewna i blokuje głowicę. W łopatach i widłach stosuje się zazwyczaj nitowanie lub skręcanie śrubą przelotową.

Trzonki profilowane (wygięte w kształt litery S) do szpadli poprawiają ergonomię pracy, zmniejszając obciążenie kręgosłupa (dźwignia). Uchwyty typu "T" (teownik) lub "D" (dybel) wykonane z tworzywa sztucznego lub drewna bukowego zapewniają pewny chwyt i przenoszenie siły skrętnej.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Dlaczego trzonki hikorowe są droższe od jesionowych?
Hikora (Carya) to drewno pochodzące z Ameryki Północnej, które posiada unikalną kombinację twardości i elastyczności, przewyższającą gatunki europejskie. Włókna hikory są długie i splątane, co sprawia, że nawet po pęknięciu trzonek często nie łamie się całkowicie ("na drzazgi"), co zwiększa bezpieczeństwo pracy. Koszt importu i właściwości mechaniczne uzasadniają wyższą cenę.

Jak prawidłowo osadzić trzonek w młotku?
Należy dopasować trzonek do otworu tak, aby wchodził z lekkim oporem (można oszlifować nadmiar drewna). Po nabiciu głowicy, w nacięcie wzdłużne trzonka wbija się klin (drewniany lub metalowy). Dla pewności stosuje się często kliny pierścieniowe, które rozpierają drewno we wszystkich kierunkach. Zaleca się również namoczenie samej końcówki obsadzonego trzonka w pokoście lnianym, co powoduje spęcznienie drewna i uszczelnienie połączenia.

Czy trzonek z sękami nadaje się do siekiery?
Absolutnie nie. Norma DIN 68340 oraz zasady bezpieczeństwa dyskwalifikują trzonki do narzędzi udarowych posiadające sęki (nawet małe i zrośnięte), pęknięcia wzdłużne czy skośny przebieg włókien. Sęk jest punktem koncentracji naprężeń, w którym nastąpi złamanie podczas uderzenia, co grozi poważnym wypadkiem (odpadnięcie ostrza).